Trước khi Hội An trở thành thương cảng sầm uất bậc nhất Đông Nam Á, đã từng có một cảng thị khác giữ vai trò tiên phong trên cùng dòng sông Thu Bồn — Trung Phường. Từng là điểm trung chuyển hàng hóa quốc tế của vương quốc Champa, cảng thị này đã “biến mất” khỏi bản đồ giao thương suốt nhiều thế kỷ vì bị cát bồi lấp, và chỉ mới được giới nghiên cứu chú ý trở lại trong năm 2026 với những nỗ lực khảo cổ và bảo tồn đầu tiên.
Bài viết này giới thiệu Trung Phường là gì, vai trò lịch sử của cảng thị cổ này, những phát hiện khảo cổ và kế hoạch bảo tồn đang được triển khai, cùng lý do vì sao đây được xem là điểm đến tiềm năng cho du lịch văn hóa vùng Đông Nam Đà Nẵng trong tương lai gần.
Trung Phường Là Gì?
Trung Phường là một cảng thị cổ từng tồn tại tại khu vực nay thuộc xã Duy Nghĩa, thành phố Đà Nẵng (trước đây thuộc tỉnh Quảng Nam cũ), nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, gần cửa Đại — nơi con sông đổ ra biển Đông. Theo các nhà nghiên cứu, Trung Phường từng được xem là “tiền cảng”, hình thành trước và tạo tiền đề cho sự phát triển của đô thị cổ Hội An sau này. Nói cách khác, trước khi thế giới biết đến Hội An, Trung Phường đã từng là một thương cảng quốc tế sầm uất của vương quốc Champa.
Vị trí địa lý đặc biệt của Trung Phường — nằm ở cửa ngõ hệ thống sông Thu Bồn – Trường Giang, kết nối với các trung tâm lớn như Trà Kiệu, Đồng Dương, Mỹ Sơn và biển Đông — đã giúp nơi đây trở thành điểm hội tụ của các tuyến giao thông thủy quan trọng, đồng thời là đầu mối kết nối vùng duyên hải với không gian nội địa giàu tài nguyên trong suốt lịch sử giao thương hàng hải Đông Nam Á.
Vai Trò Lịch Sử Trên “Con Đường Tơ Lụa Trên Biển”
Theo các tư liệu lịch sử được trình bày tại tọa đàm khoa học về Trung Phường, khu vực cửa Đại Chiêm và lưu vực sông Thu Bồn từng giữ vị trí đặc biệt quan trọng trên tuyến giao thương quốc tế nối Đông Á với Đông Nam Á và Ấn Độ Dương. Trung Phường không đơn thuần là một bến cảng, mà còn là nơi hội tụ của thương mại quốc tế, không gian giao lưu văn hóa Đông – Tây, và là cửa ngõ kết nối vương quốc Champa với thế giới bên ngoài.
Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng, cho biết Trung Phường từng là thương cảng quốc tế sầm uất của Champa trước khi bị bồi lấp và dần nhường vai trò cho Hội An. Sự thay đổi dòng chảy của sông Thu Bồn theo thời gian đã khiến Trung Phường dần biến mất khỏi bản đồ “Con đường tơ lụa trên biển” — nhưng điều đó không làm mất đi giá trị lịch sử của vùng đất này.
Tọa Đàm Khoa Học Tháng 7/2026 — Bước Ngoặt “Đánh Thức” Trung Phường
Ngày 15/7/2026, Báo Lao Động phối hợp cùng UBND xã Duy Nghĩa và Hội Khoa học Lịch sử TP Đà Nẵng đã tổ chức tọa đàm khoa học mang tên “Bảo tồn và phát huy giá trị Cảng thị cổ Trung Phường gắn với phát triển du lịch văn hóa vùng Đông Nam Đà Nẵng”. Đây được xem là sự kiện đánh dấu bước ngoặt trong việc chính thức nhìn nhận lại giá trị của di sản này sau nhiều thế kỷ bị lãng quên.
Tại tọa đàm, TS Hà Thị Sương (Bảo tàng Đà Nẵng) đã trình bày các tư liệu khảo cổ, lịch sử nhằm phác họa lại diện mạo Trung Phường — từng là một cảng thị vệ tinh của đô thị cổ Hội An, điểm trung chuyển quan trọng trên Con đường tơ lụa trên biển trước khi bị cát bồi lấp và biến mất khỏi sử sách qua nhiều thế kỷ. Nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng, nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, cũng nhấn mạnh vai trò của Trung Phường như điểm kết nối giữa cửa biển với hai trung tâm văn hóa lớn là Trà Kiệu và Đồng Dương.
Đề Xuất Bảo Tồn Và Hướng Phát Triển Trong Tương Lai
Qua ba phiên tham luận chuyên sâu tại tọa đàm, các nhà khoa học đã đưa ra nhiều đề xuất cụ thể để từng bước “đánh thức” Trung Phường:
- Tiếp tục nghiên cứu, khảo cổ và sưu tầm tư liệu: nhằm nhận diện đầy đủ hơn giá trị lịch sử, khảo cổ, văn hóa và thương mại của cảng thị cổ, làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn lâu dài.
- Phục dựng ghe bầu: một số nhà khoa học đề xuất phục dựng loại thuyền ghe bầu truyền thống từng được sử dụng trong hoạt động giao thương tại Trung Phường, như một cách tái hiện sinh động lịch sử.
- Liên kết không gian di sản: hình thành các tuyến trải nghiệm văn hóa kết nối Trung Phường với Hội An, Mỹ Sơn, Cù Lao Chàm và các điểm đến ven sông Thu Bồn, nhằm đa dạng hóa sản phẩm du lịch cho toàn vùng.
- Đưa vào chương trình giáo dục địa phương: có đề xuất tích hợp câu chuyện lịch sử về Trung Phường vào chương trình giáo dục, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về cội nguồn văn hóa của vùng đất này.
Theo bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng, việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản như Trung Phường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thành phố đang mở rộng không gian phát triển và định hướng trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, du lịch của khu vực.
Vì Sao Trung Phường Đáng Được Quan Tâm Ngay Từ Bây Giờ?
Với những ai yêu thích du lịch văn hóa, lịch sử, việc theo dõi hành trình “đánh thức” Trung Phường ngay từ giai đoạn đầu mang lại một góc nhìn đặc biệt: chứng kiến quá trình một di sản từng bị lãng quên dần được hồi sinh trở lại. Vị trí của Trung Phường — nằm cạnh Di sản văn hóa thế giới Hội An, gần các trung tâm khảo cổ Chăm quan trọng như Mỹ Sơn, Trà Kiệu — cho thấy tiềm năng rất lớn để trở thành một điểm đến bổ sung ý nghĩa cho hành trình khám phá văn hóa Chăm-Pa và thương mại hàng hải cổ tại miền Trung Việt Nam.
Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng nhấn mạnh rằng khai quật khảo cổ chỉ là bước khởi đầu — để Trung Phường thực sự hồi sinh và đồng hành cùng đời sống đương đại, cần biến nơi đây trở thành một điểm đến thực thụ của ngành du lịch, chứ không chỉ dừng lại ở giá trị nghiên cứu học thuật.
Vị Trí Địa Lý
Trung Phường thuộc địa phận xã Duy Nghĩa, thành phố Đà Nẵng, nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, gần cửa Đại — khu vực tiếp giáp trực tiếp với đô thị cổ Hội An nổi tiếng. Vị trí này thuộc vùng Đông Nam của thành phố Đà Nẵng sau khi mở rộng địa giới hành chính.
Lưu Ý Dành Cho Du Khách Quan Tâm
- Đây chưa phải là điểm du lịch có dịch vụ hoàn chỉnh: tại thời điểm hiện tại, Trung Phường vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu, khảo cổ và đề xuất phương án bảo tồn, chưa có hạ tầng tham quan, hoạt động vui chơi hay dịch vụ ăn uống chính thức dành cho du khách.
- Có thể kết hợp tham quan Hội An gần đó: do vị trí liền kề với đô thị cổ Hội An, du khách yêu thích lịch sử có thể tìm hiểu thêm thông tin về Trung Phường như một phần mở rộng kiến thức khi ghé thăm khu vực này.
- Theo dõi tin tức để cập nhật tiến độ: các kế hoạch bảo tồn và phát triển du lịch cho Trung Phường vẫn đang trong giai đoạn đề xuất — nên theo dõi các nguồn tin chính thức từ thành phố Đà Nẵng để biết khi nào khu vực này chính thức mở cửa đón khách tham quan với đầy đủ hạ tầng.
Trung Phường Trong Bối Cảnh Văn Hóa Champa
Để hiểu đầy đủ giá trị của Trung Phường, cần đặt cảng thị này trong bức tranh rộng lớn hơn của nền văn hóa Champa — một trong những nền văn minh biển quan trọng bậc nhất Đông Nam Á thời cổ trung đại. Các trung tâm như Trà Kiệu (kinh đô cổ), Đồng Dương (trung tâm Phật giáo) và Mỹ Sơn (thánh địa Ấn Độ giáo) đều nằm trong cùng lưu vực sông Thu Bồn, tạo thành một hệ thống đô thị – cảng thị – thánh địa liên hoàn đặc trưng của vương quốc Champa. Trong hệ thống đó, Trung Phường đóng vai trò như “cửa ngõ” giao thương, kết nối các trung tâm chính trị, tôn giáo trong nội địa với thế giới bên ngoài qua đường biển.
Việc nghiên cứu và phục dựng lại Trung Phường vì vậy không chỉ có ý nghĩa với riêng cảng thị này, mà còn góp phần hoàn thiện bức tranh tổng thể về cách vương quốc Champa từng vận hành nền kinh tế biển của mình — một mảnh ghép quan trọng còn thiếu trong lịch sử giao thương hàng hải Đông Nam Á.
So Sánh Với Các Dự Án Hồi Sinh Di Sản Khảo Cổ Khác
Câu chuyện “đánh thức” một di sản từng bị lãng quên như Trung Phường không phải là trường hợp cá biệt tại Việt Nam. Nhiều khu di tích khảo cổ khác trên cả nước cũng đã trải qua hành trình tương tự — từ giai đoạn chỉ là những dấu tích rời rạc trong lòng đất, qua quá trình khai quật, nghiên cứu, đến khi trở thành điểm đến du lịch văn hóa thu hút du khách. Điểm khác biệt của Trung Phường nằm ở vị trí địa lý đắc địa — nằm sát ngay cạnh một di sản văn hóa thế giới đã được UNESCO công nhận là Hội An, tạo lợi thế rất lớn để liên kết thành các tuyến du lịch di sản liền mạch, thay vì phải xây dựng sức hút từ con số 0 như nhiều dự án khảo cổ khác.
Đây cũng chính là lý do các chuyên gia tại tọa đàm tháng 7/2026 đặc biệt nhấn mạnh đến việc “liên kết không gian di sản” — biến Trung Phường thành một điểm dừng chân bổ sung trong hành trình khám phá văn hóa Chăm-Pa và phố cổ Hội An, thay vì phát triển một cách tách biệt, đơn lẻ.
Kết Luận
Cảng thị cổ Trung Phường là một câu chuyện lịch sử hấp dẫn đang trong quá trình được viết tiếp — từ một thương cảng quốc tế sầm uất của Champa, bị lãng quên suốt nhiều thế kỷ, đến những nỗ lực khảo cổ và bảo tồn đầu tiên vào năm 2026. Dù chưa phải là điểm đến du lịch hoàn chỉnh, đây chắc chắn là một cái tên đáng chú ý cho những ai quan tâm đến lịch sử, văn hóa Champa và tương lai phát triển du lịch di sản của vùng Đông Nam Đà Nẵng trong những năm tới.
Theo dõi thêm các bài viết khác trên Giang EN về các địa điểm du lịch hấp dẫn khác tại Đà Nẵng.
